مراقبت های دوران یائسگی شامل چه اقداماتی میشود؟ چگونه میتوان با سلامت کامل روحی و جسمی از این دوران گذر کرد؟ چرا مراقبت های دوران یائسگی حائز اهمیت هستند و میتوانند به طور شدیدی سلامت فرد را تهدید کنند؟ در این نوشته قصد داریم به طور جامع و کاربردی از دید دکتر قاسمی، مراقبت های دوران یائسگی را شرح دهیم. به طور کلی در بدن انسان (چه مرد و چه زن)، تمام دستگاههای گوارش، تنفس، ادراری، کلیوی و… موظف هستند تا پایان عمر، به درستی و بدون وقفه فعالیت کنند. اما در این میان، دستگاه تولیدمثل بانوان، از اواسط دهه ۴۰ یا ۵۰ سالگی، خود را بازنشسته میکند!
نوسانات هورمونی، فشار مضاعف تخمک گذاری، لقاح و زایمان، همه سبب فرسودگی دستگاه تولیدمثل خانم ها میشوند و به همین جهت، فعالیت جنسی بانوان در سن ۴۵-۵۰ سالگی، پس از ۳۰-۳۵ سال فعالیت (از بلوغ تا یائسگی) قطع میشود. یائسگی به معنای از کار افتادن تخمدانها و توقف چرخه جنسی بانوان و در پی آن، عدم وقوع قاعدگی است.
وقتی تخمدانها که از اصلیترین بخشهای دستگاه تولیدمثل بانوان هستند از کار بیفتند، تخمک گذاری انجام نخواهد شد و همچنین هورمونهای جنسی پر اهمیت استروژن و پروژسترون، دچار افت شدید میشوند. این هورمونها افزون بر نقش اساسی که در حفظ دیواره رحم و بارداری ایفا میکنند، کارایی بسیاری در تقویت ارگانهای دیگر چون استخوانها، سیستم قلبی عروقی و… دارند و همچنین روحیه فرد را تحت تاثیر قرار میدهند.
مراقبت های دوران یائسگی که باید انجام دهید
مراقبت های مربوط به دوران یائسگی هر فرد، تا حدودی بستگی به شرایط اختصاصی بدن و سلامتی او دارد. با این حال، بعضی از موارد بسیار مهم و اساسی در تمام بانوان مشترک است.
تست پاپ اسمیر و بررسی گردن رحم
مرکز تاثیرات هورمون استروژن، دستگاه جنسی بانوان و رحم است. همچنین با توجه به حساسیت این ناحیه، امکان ابتلا به سرطان دهانه رحم میتواند افزایش یابد که الزام انجام تست پاپ اسمیر را دو چندان میکند. در تست پاپ اسمیر که هر ۳ سال یکبار به طور عادی و هر ۵ سال یکبار به شیوه غوطهور در مایع انجام میشود، سلولهای گردن رحم از هر نظر مورد بررسی قرار میگیرند و در صورت تشخیص ناهنجاری، انجام کولپوسکوپی را الزام میبخشند.
سونوگرافی واژینال در موارد لزوم
به طور کلی در مراقبت های دوران یائسگی نباید چکاپهای منظم را از یاد برد. وقتی فرد در این دوران خونریزیهای غیر طبیعی را تجربه میکند، لازم است در مراقبت های دوران یائسگی، سونوگرافی واژینال را نیز انجام دهد. سونوگرافی که امکان مشاهده دقیق اندامهای داخلی حفره لگنی را فراهم میکند و خصوصا قطر اندومتر رحم و اندازه تخمدانها را تحت کنترل قرار میدهد. در شرایط خاص که احتمال سرطان رحمی وجود دارد، نمونه برداری از رحم به وسیله کورتاژ نیز الزام پیدا میکند.
بررسی آنتیژن ۱۲۵ca سرطان
با کاهش استروژن که هورمونی موثر و فوق العاده ارزشمند در بدن است، احتمال انواع سرطان، خصوصا سرطانهای دستگاه تولیدمثلی بالا میرود. از این رو عمده مراقبت های دوران یائسگی به بررسی و تشخیص زودهنگام سرطان (در صورت وجود)، میپردازند. چراکه تشخیص زودهنگام سرطان میتواند از پیشروی و متاستاز شدن آن جلوگیری نموده و مانع وقوع پیامدهای وحشتناک بعدی شود. افزون بر سونوگرافی واژینال، اندازهگیری نشانگر شیمیایی آنتیژن سرطان 125ca در خون، میتواند پزشک را از وجود یا عدم وجود توده سرطانی آگاه کند. (در موارد حاد، جهت جلوگیری از پیشروی سرطان، برداشت زودهنگام تخمدانها انجام میشود.)
معاینات لگنی
اشتباه مرگبار بسیاری بانوان یائسه این است که خیال میکنند معاینات لگنی فقط مختص باروری و فرزندآوری است و پس از یائسگی نباید پیگیر آن باشند. در حالیکه بیشترین ریسک سرطان تخمدان مربوط به بانوان بالای ۵۰ سال است. خصوصا بانوانی که سابقه وراثتی و خانوادگی سرطان رحم، تخمدان، پستان و حتی روده را دارند، باید هر ۶ ماه یکبار، معاینات لگنی را انجام داده و از عدم وجود سرطان در تخمدان اطمینان حاصل کنند. چراکه سرطان تخمدان در مراحل اولیه اصلا خود را بروز نمیدهد و پس از رشد و تکثیر زیاد، به شکل مشکلات گوارشی و بزرگی شکم، اثر خود را نمایان میسازد.
معاينات لازم جهت پیشگیری از سرطان پستان
با آمدن سن یائسگی، احتمال ابتلا به سرطان پستان نیز افزایش مییابد و سرطان پستان، خطری بزرگ است که بانوان را در دوران یائسگی تهدید میکند. در این مورد نیز اگر تشخیص به هنگام انجام شود، جلوگیری از پیشروی سرطان از وقایع وحشتناک بعدی جلوگیری به عمل میآورد. با اموزشهای داده شده ماساژ و لمس پستان، امروز بانوان امکان تشخیص تودههای سرطانی با قطر ۲ سانتیمتر را دارند، اما نمیتوانند تودههای یک سانتیمتری و کوچکتر را تشخیص دهند. این اقدام توسط پزشک متخصص انجام میشود و از متاستاز شدن توده بدخیم breast cancer جلوگیری میکند. نه تنها به عنوان مراقبت های دوران یائسگی، بلکه در تمام عمر خود از ۳۰ سالگی به بعد، باید به فکر سلامت پستانهای خود باشید و به همین جهت، علاوه بر معاینه خانگی ماهیانه، هر ۶ ماه یکبار، به پزشک مراجعه نمایید.
ماموگرافی
ماموگرافی یک شیوه تشخیصی فوق العاده دقیقتر برای تشخیص زودهنگام سرطان است. نه تنها در مراقبت های دوران یائسگی، بلکه از سنین ۳۰، ۳۵ سال به بعد، انجام دو سال یکبار و پس از آن سالی یکبار ماموگرافی الزامی است. با اینکه ماموگرافی تا ۹۰ درصد دقت را در تشخیص دارد، اما برای اخذ نتیجه قطعیتر MRI توصیه میشود.
بررسی سرطانهای ریه و کولون بزرگ
از دیگر سرطانهایی که سلامت فرد در دوران یائسگی را تهدید میکنند، میتوان به سرطان ریه و همچنین سرطان روده بزرگ اشاره کرد. به همین منظور رادیوگرافی ریه و انجام آزمایشات مدفوع و کولونوسکوپی اهمیت دارند.
کنترل تراکم استخوان
استروژن و به طور کلی هورمونهای جنسی، تاثیر بسیاری بر تراکم استخوانها دارند. از این رو افت هورمونها در یائسگی، میتواند فرد را در معرض پوکی استخوان قرار دهد. در مراقبت های دوران یائسگی باید تراکم استخوان فرد، هر ۵ سال یکبار بررسی شود و به منظور جبران تراکم از دست رفته، کلسیم و ویتامین D مصرف گردد.
سبک زندگی سالم برای روحیه بهتر
نوسانات هورمونهای جنسی و کاهش استروژن در یائسگی احساس جوانی و شادابی را در فرد کاهش میدهد. از این رو یک سبک زندگی سالم، تغذیه مناسب، فعالیت ورزشی متعادل، روابط اجتماعی و دوستانه، و کاهش تنشهای روحی میتواند دوران بهتری را برای فرد به همراه داشته باشد.
توجه به سلامت قلب
کاهش استروژن احتمال بیماریهای قلبی و عروقی را افزایش میدهد. برای مراقبت از قلب، باید حتی الامکان وزن را کاهش داده و کنترل کرد. همچنین یک رژیم غذایی کم چرب و به دور از نمک زیاد میتواند این مشکلات را از فرد دور کند.